W skrócie
Notatka syntetyzująca to krótka wypowiedź pisemna, która zestawia stanowiska autorów dwóch tekstów na jeden temat i pokazuje, gdzie się zgadzają, a gdzie różnią. Na maturze z języka polskiego to zadanie zamykające pierwszą część arkusza, obowiązujące od matury 2023 na poziomie podstawowym. Notatka liczy 60-90 wyrazów i jest warta do 4 punktów. Schemat trzyma się prostego wzoru: temat, dwa stanowiska, porównanie, czasem wniosek.
- Liczby: limit wyrazów z polecenia, maksymalnie 4 punkty za treść i poprawność.
- Jak: porównaj teksty w tabeli w brudnopisie, zanim napiszesz notatkę na czysto.
- Uwaga: bez cytatów i bez własnej opinii piszącego.
- Dlaczego: o ocenie decyduje porównanie stanowisk, nie długość notatki.
Co to jest notatka syntetyzująca?
Notatka syntetyzująca to zwięzła forma wypowiedzi pisemnej, która łączy i porównuje stanowiska autorów kilku tekstów na jeden temat, najczęściej dwóch. Na maturze pojawia się w formule CKE obowiązującej od matury 2023 na poziomie podstawowym i zamyka pierwszą część arkusza, czyli „Język polski w użyciu”.
Temat bywa różny: w arkuszu pokazowym matury 2023 dotyczył stosunku współczesnego człowieka do sztucznej inteligencji, a teksty źródłowe napisali Aleksandra Stanisławska i Łukasz Lamża. Uważam tę formę za najbardziej ekonomiczną spośród wszystkich zadań pisemnych na maturze: nie zostawia miejsca na lanie wody, tylko zmusza do wyboru, co naprawdę jest ważne.
Co musi zawierać notatka syntetyzująca?
Notatka syntetyzująca musi zawierać cztery elementy, a piąty to dodatek: serwis prostypolski.pl rozdziela je na obowiązkowe i opcjonalny wniosek końcowy.
Obowiązkowe: – stanowisko autora pierwszego tekstu – stanowisko autora drugiego tekstu – podobieństwa i/lub różnice między stanowiskami – ogólne stwierdzenie o związku obu tekstów z tematem
Dodatkiem jest wniosek końcowy, który zbiera całość w jednym zdaniu. Każda z trzech pierwszych części zajmuje zwykle 1-2, rzadziej 3 zdania.
Jeśli w brudnopisie brakuje wyrazów do limitu, tnij najpierw wniosek, nie porównanie: to ono jest oceniane wyżej.
Schemat notatki syntetyzującej
Schemat notatki syntetyzującej to jeden akapit pisany tekstem ciągłym, bez wypunktowań (wg bryk.pl). Składa się z czterech ruchów: ogólne stwierdzenie o temacie, stanowisko pierwszego autora, stanowisko drugiego autora i porównanie, a na końcu ewentualny wniosek.
| Część | Liczba zdań | Co zawiera |
|---|---|---|
| Wstęp (temat) | 1-2 | ogólne stwierdzenie, jak autorzy podchodzą do tematu |
| Stanowisko 1 | 1-2 | teza i argumentacja pierwszego autora |
| Stanowisko 2 | 1-2 | teza i argumentacja drugiego autora |
| Porównanie | 1-2 | zgodności, potem różnice między stanowiskami |
| Wniosek (opcjonalnie) | 1 | dodatkowe podsumowanie całości, gdy zostały wyrazy |
To trochę jak nałożenie dwóch zdjęć na siebie: dopiero na jednej płaszczyźnie widać, które miejsca się pokrywają, a które nie.
Jakie zwroty się przydają?
Zwroty do notatki syntetyzującej dzielą się na cztery grupy, zależnie od tego, którą część zdania budujesz:
- Wprowadzenie tematu: „Autorzy obu tekstów podejmują problem…”, „Oba teksty dotyczą…”
- Stanowisko autora: „Autor tekstu pt. »…« dowodzi / zauważa / przekonuje, że…”, „Z kolei autor tekstu pt. »…« podkreśla / zaznacza / wykazuje, że…”
- Zgodność stanowisk: „Obaj autorzy zgadzają się w kwestii…”, „Rozumowanie autorów jest podobne / zbieżne, gdyż…”
- Różnica stanowisk: „Autorzy różnią się w kwestii…”, „Rozumowanie autorów jest różne / rozbieżne, gdyż…”
Wystarczy wybrać po jednym zwrocie z każdej grupy i trzy różne czasowniki, na przykład „dowodzi”, „podkreśla”, „zauważa”. Słowo „uważa” lepiej zostawić dla jednego autora, bo powtórzone przy obu robi wrażenie ubogiego słownictwa.
Jakie cechy ma dobra notatka syntetyzująca?
Dobra notatka syntetyzująca ma sześć cech, które wynikają wprost z wymagań egzaminacyjnych.
- Rzeczowa: zgodna z treścią obu tekstów, bez dopowiadania faktów, których w nich nie ma.
- Zwięzła: mieści się w limicie wyrazów, bez powtórzeń i dygresji.
- Spójna: zdania logicznie się ze sobą łączą, a myśl prowadzi od tematu do porównania.
- Napisana własnymi słowami: powstaje przez parafrazę, uogólnienie i dobór synonimów, nie przez przepisywanie fragmentów.
- Tekstem ciągłym: to jeden akapit pełnych zdań, nie punkty ani równoważniki.
- Poprawna: bez błędów językowych, ortograficznych i interpunkcyjnych.
Mały eksperyment na sprawdzenie spójności: przeczytaj gotową notatkę komuś, kto nie zna żadnego z tekstów. Jeśli ta osoba powtórzy obie tezy własnymi słowami, notatka jest wystarczająco spójna. Jeśli zgubi jedno ze stanowisk, wraca do przeróbki.
Jak napisać notatkę syntetyzującą krok po kroku?
Pisanie notatki syntetyzującej zaczyna się od analizy tematu, a kończy na przepisaniu czystej wersji do arkusza. Między tymi punktami jest jeszcze pięć kroków.
- Przeanalizuj temat i podkreśl w poleceniu najważniejsze wyrazy, o które będzie chodzić w obu tekstach.
- Przeczytaj oba teksty co najmniej dwa razy, podkreślając najważniejsze informacje. To dobry moment na metodę SQ3R: czytanie z pytaniem w głowie ułatwia potem odtworzenie stanowiska autora bez zaglądania do tekstu.
- Porównaj poglądy obu autorów i podziel je na wspólne, rozbieżne i obecne tylko w jednym z tekstów.
- Napisz notatkę w brudnopisie, trzymając się schematu: temat, stanowisko 1, stanowisko 2, porównanie.
- Sprawdź ortografię i interpunkcję, usuń powtórzenia i zbędne słowa.
- Policz wyrazy i dopasuj długość do limitu z polecenia.
- Przepisz gotową notatkę do arkusza.
Sama przy każdym tekście dopisuję na marginesie jedno zdanie „autor twierdzi, że…” i dopiero wtedy czytam dalej. Takie zdanie jest gotowym szkicem stanowiska do notatki.
Podział z kroku 3 najwygodniej rozpisać w brudnopisie jako tabelę z trzema kolumnami, zanim zacznie się pisać na czysto. Zamiast tabeli część uczniów rysuje mapę myśli, bo pomaga dostrzec hierarchię i powiązania między elementami tekstu.
Przykład notatki syntetyzującej
Poniższy przykład pokazuje schemat w praktyce na dwóch tekstach ćwiczebnych o wpływie telefonu na naukę, napisanych specjalnie do tego artykułu i krótszych niż teksty z arkusza maturalnego.
Tekst A
Autor twierdzi, że telefon jest największym wrogiem koncentracji podczas nauki. Według niego nawet wyciszony aparat przyciąga uwagę, bo sama jego obecność na biurku przypomina o wiadomościach i mediach społecznościowych. Przekonuje, że jedynym skutecznym rozwiązaniem jest odłożenie telefonu do innego pomieszczenia na czas nauki. Wyciszenie dźwięku czy odwrócenie ekranu nie wystarcza, bo mózg pamięta, że urządzenie jest w zasięgu ręki.
Tekst B
Autorka przekonuje, że telefon może być sojusznikiem w nauce, a nie przeszkodą. Wskazuje, że aplikacje do tworzenia fiszek pozwalają powtarzać materiał w dowolnym miejscu, a minutnik w telefonie pomaga pilnować czasu pracy metodą krótkich, skoncentrowanych sesji. Zaznacza jednak, że warunkiem jest wyciszenie wszystkich powiadomień, bo to one, a nie samo urządzenie, rozpraszają najbardziej. Autorka podkreśla, że telefon używany świadomie potrafi wspierać systematyczną naukę zamiast ją rozbijać.
Notatka (wersja pełna)
Autorzy obu tekstów podejmują problem wpływu telefonu na koncentrację podczas nauki. Autor tekstu A dowodzi, że telefon jest głównym rozpraszaczem i przekonuje, że jedynym skutecznym rozwiązaniem jest odłożenie go do innego pomieszczenia na czas pracy. Z kolei autorka tekstu B podkreśla, że telefon może wspierać naukę jako narzędzie do fiszek i pomiaru czasu, pod warunkiem wyciszenia powiadomień. Autor i autorka zgadzają się, że nieświadome korzystanie z telefonu szkodzi skupieniu, różnią się jednak w ocenie samego urządzenia: dla jednego to zagrożenie, dla drugiej narzędzie zależne od dyscypliny użytkownika. (87 wyrazów)
Sprawdzam jeszcze, czy da się z niej powtórzyć obie tezy w minutę: ta się mieści z zapasem.
Co psuje słabsza wersja?
Słabsza wersja notatki najczęściej streszcza tylko tekst B, bo piszący uznał argument o fiszkach za ciekawszy, i pomija stanowisko z tekstu A. Dorzuca do tego cytat w cudzysłowie oraz zdanie w rodzaju „moim zdaniem telefon naprawdę pomaga w nauce”, które w notatce syntetyzującej nie ma prawa się znaleźć. Egzaminator widzi wtedy jeden temat zamiast porównania dwóch stanowisk i traci właśnie ten element, za który przyznaje się najwięcej punktów.
Jak oceniana jest notatka na maturze?
Notatka syntetyzująca jest warta maksymalnie 4 punkty: do 3 za treść i 1 za poprawność językową, ortograficzną i interpunkcyjną. O punktach za treść decyduje to, czy notatka ma wszystkie wymagane elementy, nie jej długość w granicach limitu.
Widać to w przykładach opracowanych przez serwis Setka z Polaka na podstawie materiałów CKE. Notatka oceniona na 3 punkty za treść liczyła 67 wyrazów, na 2 punkty 72 wyrazy, a na 1 punkt 66 wyrazów.
| Ocena za treść | Liczba wyrazów |
|---|---|
| 3 pkt | 67 |
| 2 pkt | 72 |
| 1 pkt | 66 |
Notatka na 1 punkt nie była krótsza od tej na 3 punkty, więc o wyniku nie zdecydowała długość, tylko to, czy w tekście są wszystkie cztery elementy schematu. Mój wniosek praktyczny: kiedy brakuje ci wyrazów do limitu, nie dopisuj zdań, żeby dobić do 90. Dopisz porównanie, bo to ono zbiera punkty. Ten nawyk utrwala się szybciej w rytmie powtórek przed maturą niż w jednorazowym szlifowaniu schematu tuż przed egzaminem.
Co jeszcze sprawdzić przed oddaniem arkusza?
Ile wyrazów ma mieć notatka?
Notatka syntetyzująca ma liczyć tyle wyrazów, ile podaje polecenie w arkuszu: „Twoja wypowiedź powinna liczyć 60-90 wyrazów”. Poniżej dolnej granicy egzaminator ma za mało treści, żeby ocenić wszystkie elementy, powyżej górnej notatka przestaje być zwięzła. Gdy w brudnopisie wychodzi za mało, trzeba ją rozbudować, a gdy za dużo, skrócić zdania, nie wycinać fragmentów schematu.
Czy w notatce syntetyzującej można cytować?
Nie, notatka syntetyzująca wyklucza cytaty i własną opinię piszącego. Zamiast fragmentu w cudzysłowie stosuje się parafrazę i uogólnienie, czyli oddanie sensu wypowiedzi autora własnymi słowami. Zdanie w rodzaju „moim zdaniem” czy „uważam, że” od razu wypada poza schemat, bo notatka ma referować stanowiska autorów, a nie oceniać je.
Czy notatka musi mieć podsumowanie?
To zależy od tego, co rozumiemy przez podsumowanie. Ogólne stwierdzenie, jak oba teksty odnoszą się do tematu, jest wymagane i wchodzi w skład czterech obowiązkowych elementów notatki. Osobny wniosek końcowy, dodany po porównaniu stanowisk, to już dodatek: większość polonistów go docenia, ale jego brak nie przekreśla notatki, jeśli w tekście jest wszystko inne.
Czym różni się od streszczenia?
Streszczenie i notatka syntetyzująca różnią się podejściem do materiału źródłowego. Streszczenie oddaje treść jednego tekstu, trzymając się jego chronologii i logiki, czyli porządku, w jakim autor prowadzi wywód. Notatka syntetyzująca robi coś innego: łączy kilka źródeł wokół wspólnego problemu i porównuje je, więc nie podąża za żadnym z tekstów osobno, tylko za tematem, który je łączy.
Jak użyć notatki syntetyzującej do nauki?
Notatka syntetyzująca przydaje się nie tylko na maturze. Ta sama forma porządkuje wiedzę zawsze wtedy, gdy trzeba połączyć informacje z kilku źródeł na jeden temat, na przykład przy szukaniu kontekstu dla lektury czy wydarzenia (bryk.pl). Tak samo da się zestawić rozdział podręcznika z notatkami z lekcji.
Mały eksperyment na jednym rozdziale:
- Wybierz jeden rozdział podręcznika i notatki z lekcji na ten sam temat.
- Wypisz stanowisko albo ujęcie każdego źródła i to, czym się różnią.
- Zmieść całość w limicie wyrazów notatki syntetyzującej i sprawdź, czy da się z niej powtórzyć temat w 10 minut.
To mój ulubiony test przy każdej notatce, nie tylko syntetyzującej: jeśli w 10 minut da się z niej odtworzyć materiał, notatka działa. Nie lubię notatek „do pokazania”, czyli ładnie skolorowanych, ale pustych treściowo, a ta forma takich w ogóle nie znosi, bo zostaje w niej wyłącznie treść. Dobrym miejscem na taką syntezę jest dolne pole kartki w notatkach metodą Cornella: kilka zdań podsumowania działa tam dokładnie jak notatka syntetyzująca z dwóch źródeł zamiast z dwóch tekstów maturalnych.
