Fiszki do nauki: jak je robić i powtarzać, żeby działały

Czym jest fiszka i jak wygląda?

Fiszka to mała karta z pytaniem na awersie i odpowiedzią na rewersie, która służy do powtarzania z pamięci, nie do czytania. Nazwa pochodzi od francuskiego „fiche” i pierwotnie oznaczała kartkę w kartotece, na przykład bibliograficznej. Pojęcie fiszki jako narzędzia (auto)dydaktycznego pierwszy sformułował Celestyn Freinet.

Na każdej karcie znajdziesz co innego, zależnie od strony:

• Awers: hasło, słówko, data historyczna albo pytanie.
• Rewers: definicja, tłumaczenie, objaśnienie albo odpowiedź.
• Karta w całości: jedna informacja, nie zbiór notatek z całego rozdziału.

Fiszka to pytanie do samego siebie, a nie ściągawka do czytania: jeśli da się ją przeczytać i od razu odpowiedzieć bez wysiłku, nie spełnia swojej roli.

Jak zrobić dobrą fiszkę?

Jedna dobra fiszka to jedno pytanie i jedna krótka odpowiedź, bez akapitu z podręcznika przepisanego na kolorowo. Sprawdzone zasady, które trzymają talię w ryzach:

1. Zadaj pytanie, nie wpisuj samego hasła, na przykład zamiast „mitochondrium” napisz „co zachodzi w mitochondrium?”.
2. Trzymaj jedną informację na kartę, listę 7 elementów zamień na 7 osobnych fiszek albo pytanie o samą liczbę plus karty ze szczegółami.
3. Przy słówkach dopisz na rewersie przykładowe zdanie ze słowem w kontekście, wtedy łatwiej je rozpoznać w tekście, nie tylko na liście.
4. Formułuj odpowiedź własnymi słowami, nie przepisuj definicji z podręcznika.
5. Dodaj rysunek albo skojarzenie, gdy pomaga zapamiętać trudniejszy termin.
6. Zrób kartę w obie strony tylko przy słówkach, przy datach i wzorach to zbędne.

Kartę oceniam po jednym kryterium: czy odpowiedź mieści się w jednej linijce. Jeśli nie, dzielę ją na dwie fiszki.

Przykłady fiszek z biologii, historii i matematyki

Te same zasady konstrukcji karty działają poza językami, zmienia się tylko rodzaj pytania.

Przy przedmiotach, w których liczy się zrozumienie, a nie samo odtworzenie faktu, zamieniam „co” na „dlaczego”: fiszka „dlaczego mitochondrium nazywa się elektrownią komórki?” uczy więcej niż sama nazwa procesu.

Jak działa pudełko Leitnera?

Pudełko Leitnera to system powtórek, w którym znane fiszki wędrują do przegródek powtarzanych coraz rzadziej, a te, których nie pamiętasz, wracają na sam początek. Metodę opisał Sebastian Leitner w 1973 r. w książce „Lernen lernen”, znanej dziś jako „So lernt man lernen” (po polsku „Naucz się uczyć”, Wydawnictwo Cztery Głowy, Gdańsk 2011). Najpowszechniejszy wariant ma pięć przegródek.

Na przykładzie trzech przegródek reguła jest prosta:

• Przegródka 1: powtarzasz codziennie.
• Przegródka 2: powtarzasz co drugi dzień.
• Przegródka 3: powtarzasz co czwarty dzień.
• Znana fiszka idzie wyżej, nieznana wraca do przegródki 1.
• Cel: wszystkie fiszki trafiają w końcu do najwyższej przegródki.

Istnieje też łagodniejsza wersja: błędna odpowiedź cofa kartę tylko o jeden poziom, nie na sam start. Przy dużej talii wolę właśnie ten wariant, bo jedna słabsza powtórka nie zeruje tygodnia pracy nad całą talią. To nie to samo, co nauka z fiszek w ogóle, czyli samo pytanie, odpowiedź i sprawdzenie: metoda Leitnera dokłada do tego harmonogram.

Jak powtarzać fiszki, żeby nie oszukiwać samego siebie?

Powiedz albo zapisz odpowiedź, zanim odwrócisz kartę: samo „aha, wiem” po zobaczeniu rewersu to rozpoznanie, nie przypomnienie. Rozpoznanie słowa różni się od samodzielnego podania go, to dwie różne umiejętności. Tryb, w którym wpisujesz odpowiedź przed odwróceniem karty, ćwiczy tę drugą, trudniejszą umiejętność.

Cztery nawyki, które trzymają talię uczciwą:

• Odpowiedz na głos albo zapisz odpowiedź na kartce, zanim spojrzysz na rewers.
• Tasuj talię, żeby nie nauczyć się kolejności kart zamiast odpowiedzi.
• Oceniaj uczciwie: zawahanie liczy się jak błąd i karta wraca do niższej przegródki.
• Przy słówkach powtarzaj kartę w obie strony, bo znajomość tłumaczenia w jedną stronę nie gwarantuje znajomości w drugą.

To jest różnica między „znam to słowo, jak je zobaczę” a „umiem je podać z pamięci”, a dopiero druga rzecz zostaje na klasówce. Nawyk sprowadza się do jednej rzeczy jutro rano: zanim odwrócisz pierwszą kartę, powiedz odpowiedź na głos.

Ile nowych fiszek dziennie?

Tyle nowych kart, ile zmieścisz razem z powtórkami tego dnia, bo talia powtórek rośnie z każdym dniem, gdy dokładasz nowe fiszki. Nowa fiszka zajmuje średnio ok. 20 sekund nauki, wg Fiszkoteki, co przekłada się na konkretny budżet czasu:

To wyłącznie czas na nowe karty, bez powtórek ze starszych przegródek, które z każdym dniem dochodzą. Lepiej wziąć mniej nowych fiszek i nie zostawiać zaległych powtórek na później, niż dołożyć 30 kart i odpuścić resztę talii następnego dnia. Codzienne kilkanaście minut z talią robi więcej niż najlepsza aplikacja odpalona raz w tygodniu.

Fiszki papierowe czy online?

To zależy od wielkości talii i przedmiotu: papier wygrywa na start i tam, gdzie liczy się pisanie odpowiedzi ręką, aplikacja wygrywa przy dużej talii, bo sama liczy terminy powtórek.

Fiszki dzielą się dziś na papierowe i cyfrowe, czyli aplikacje i strony online, a te drugie w większości planują powtórki metodą spaced repetition, czyli w rosnących odstępach czasowych. Anki i Mnemosyne korzystają ze zmodyfikowanego algorytmu Leitnera, więc mechanika przegródek zostaje ta sama, tylko liczy ją program, nie ty.

Sam uczę się z talii w aplikacji, bo dużą liczbę kart trudno ręcznie przekładać między przegródkami co tydzień. Przy mniejszej talii i nauce, gdzie liczy się zapamiętanie przez rękę (dat, wzorów, cytatów), papierowe pudełko wciąż wygrywa, bo lepiej pokazuje, jak w ogóle działa system powtórek.

Kiedy fiszki działają, a kiedy nie?

Fiszki sprawdzają się przy faktach, słówkach, datach, definicjach i wzorach: tam, gdzie odpowiedź jest jedna i krótka. Słabo radzą sobie tam, gdzie liczy się zrozumienie procesu albo umiejętność rozwiązania zadania. Nauka z fiszek polega na przeczytaniu pytania, przypomnieniu sobie odpowiedzi i sprawdzeniu jej po odwróceniu karty, a to ćwiczy pamięć, nie tok rozumowania.

Fiszka z zadaniem matematycznym nie nauczy rozwiązywania, może najwyżej przypomnieć wzór, który potem trzeba samodzielnie zastosować w arkuszu. Do procesów (jak działa fotosynteza, dlaczego doszło do wybuchu wojny) lepiej sprawdza się rozwiązywanie zadań i tłumaczenie własnymi słowami niż sama karta z pytaniem.

Pytania o fiszki

Czy fiszki to dobra metoda nauki?

Tak, fiszki to dobra metoda nauki, gdy spełniają dwa warunki: odpowiadasz z pamięci, zanim odwrócisz kartę, i wracasz do niej w coraz dłuższych odstępach, a nie tylko raz. Sama karta niczego nie gwarantuje: zasadę, dzięki której to działa, opisuje tekst o aktywnym przypominaniu, gdzie znajdziesz też inne sposoby ćwiczenia pamięci bez fiszek.

Dlaczego powtórki w odstępach działają lepiej niż jedno długie kucie?

Powtórka w odstępach działa lepiej, bo trafia dokładnie wtedy, gdy materiał zaczyna wypadać z pamięci, a nie wtedy, gdy jest jeszcze świeży po jednym wieczorze kucia. Jedno długie powtarzanie w kółko daje złudzenie znajomości, które znika po kilku dniach. Ile dokładnie pamiętamy po dniu, tygodniu i miesiącu, pokazuje krzywa zapominania Ebbinghausa; ona tłumaczy, czemu przegródki w pudełku Leitnera mają coraz dłuższe odstępy.

Jak zrobić fiszki z angielskiego?

Na awersie zapisz słówko w przykładowym zdaniu, nie samo słowo bez kontekstu. Tak łatwiej je skojarzyć z użyciem, nie tylko z definicją. Na rewersie umieść tłumaczenie i wymowę. Kartę rób w obie strony, raz pytasz o tłumaczenie z angielskiego na polski, raz odwrotnie, bo znajomość w jedną stronę nie gwarantuje drugiej. Przy trudniejszych słówkach, które nie chcą się kleić do pamięci, pomagają mnemotechniki i skojarzenia dopisane na rewersie: rym, akronim albo skojarzenie brzmieniowe.

Gdzie zrobić fiszki online za darmo?

Większość aplikacji i stron do robienia fiszek ma darmową wersję: zakładasz w niej własne talie bez opłat, a płatne bywają gotowe kursy, nagrania wymowy albo nielimitowane tworzenie kart. Anki i Mnemosyne to przykłady takich darmowych fiszek, korzystających z algorytmu powtórek opartego na metodzie Leitnera. Kto szuka fiszek za darmo bez zakładania konta, czyli fiszek online bez logowania, znajdzie generatory fiszek działające wprost w przeglądarce.

Jak zrobić fiszki w Anki?

W Anki zakładasz talię, dodajesz nową kartę z przodem i tyłem, a program sam planuje kolejne powtórki na podstawie algorytmu opartego na metodzie Leitnera. Anki to nie program do nauki angielskiego, tylko uniwersalne narzędzie do fiszek: talię możesz zrobić do dowolnego przedmiotu, od słówek po wzory chemiczne.