Mnemotechniki: przykłady skojarzeń, akronimów i rymów do nauki

Co to są mnemotechniki?

Mnemotechnika to sposób na zapamiętanie informacji przez dołożenie jej haczyka: skrótu, rymu, obrazu albo miejsca, do którego łatwiej wrócić pamięcią niż do gołego faktu. Nazwa pochodzi od greckiego „mneme” (pamięć), a mnemonika to jej drugie, równie częste określenie. Mechanizm zawsze jest ten sam: mnemotechnika ułatwia zapamiętanie, przechowuje informację w skróconej formie i przywołuje ją na żądanie przez skojarzenie, kontekst albo wyobraźnię. To coś więcej niż wierszyki z podstawówki, bo działa też na daty, wzory i długie listy z matury. Różnicę widzę tak: przepisywanie podręcznika na kolorowo wydłuża materiał, a dobra mnemotechnika go skraca, bo haczyk musi być krótszy niż to, co ma przypominać.

Skąd wzięły się mnemotechniki?

Za twórcę mnemoniki uchodzi Symonides z Keos, grecki poeta, który jako pierwszy zastosował pałac pamięci. W Polsce sztukę pamięci spisał Jan Szklarek, bernardyn z przełomu XV i XVI wieku, autor pierwszego drukowanego w Polsce podręcznika na ten temat, „Opusculum de arte memorativa”. Wśród XIX-wiecznych mnemonistów związanych z Polską wymienia się też generała Józefa Bema.

Dlaczego mnemotechniki działają?

Mnemotechniki działają, bo łączą suchą informację z czymś, co mózg łatwiej odtwarza: obrazem, rytmem albo porządkiem. Pierwsza grupa mechanizmów odwołuje się do teorii podwójnego kodowania Allana Paivio: słowo połączone z obrazem zostawia w pamięci dwa ślady zamiast jednego, więc łatwiej je potem odnaleźć. Druga grupa działa inaczej, porządkuje materiał zamiast go ilustrować: słowa-wieszaki, metoda miejsc i kategoryzowanie układają luźne fakty w strukturę, którą łatwiej przejść krok po kroku. Dla mnie to właśnie ta różnica tłumaczy, czemu jedno zdanie z pierwszych liter trzyma się głowy lepiej niż strona przepisanego podręcznika: ma haczyk, materiał go nie ma.

Jakie są rodzaje mnemotechnik?

Mnemotechniki dzielą się na proste, czyli słowne, i złożone, które angażują wyobraźnię i przestrzeń. Proste opierają się na słowach: pierwszych literach, akronimach, rymach i układach skojarzeniowych, więc da się je ułożyć w kilka minut. Złożone, jak pałac pamięci czy Główny System Pamięciowy, wymagają zbudowania w głowie miejsca albo systemu obrazów, ale trzymają więcej informacji naraz. Na start polecam proste słowne, bo kosztują minutę, a złożonych uczy się właściwie osobno, jako oddzielnej umiejętności.

Przykłady mnemotechnik z lekcji

Akronimy

Akronim (skrótowiec) powstaje z pierwszych liter zapamiętywanych wyrazów, tak jak HOMES na Wielkie Jeziora czy ADEK na witaminy rozpuszczalne w tłuszczach. Nie musi nic znaczyć po polsku ani po angielsku, ale lepiej, żeby dało się go wymówić. HOMES brzmi jak angielskie słowo na „domy”, więc samo wpada w rytm, a ciąg spółgłosek bez samogłosek trzeba wykuć osobno.

Zdania z pierwszych liter

System pierwszych liter zamienia listę do zapamiętania w jedno zdanie, którego kolejne słowa zaczynają się od liter zapamiętywanych pojęć. Tak powstały zdania na kierunki świata, przypadki gramatyczne, kolory tęczy i pisownię „rz” po spółgłoskach. Im bardziej absurdalne zdanie, tym lepiej siedzi w głowie: „Mama Dała Córce Bardzo Niesmaczne Mięso Wołowe” zapada mocniej niż neutralne zdanie tej samej długości, bo mózg lepiej pamięta rzeczy dziwne niż zwyczajne.

Rymy i wierszyki

Rym i rytm robią to, czego nie robi zwykłe zdanie: narzucają kolejność słów i ułatwiają wydobycie ich z pamięci we właściwym porządku. Wierszyk o kościach nadgarstka, „Łódka płynie, księżyc świeci, trójgraniasty groszek leci, na trapezie, trapeziku wisi główka na haczyku”, trzyma osiem nazw w jednej zwrotce, których pojedynczo nikt by nie zapamiętał w kolejności.

Skojarzenia i historie

Układ skojarzeniowy łączy fakt z obrazem lub inną informacją przez podobieństwo brzmienia albo znaczenia, jak zdanie „Na siedmiu wzgórzach piętrzy się Rzym” dla roku założenia miasta, 753. Metoda łańcuchowa idzie krok dalej: łączy kolejne elementy w jedną historię, w której każdy obraz prowadzi do następnego. Pałac pamięci działa podobnie, tylko zamiast łańcucha wykorzystuje znaną trasę, na przykład drogę do szkoły, i przypina kolejne informacje do punktów po drodze: sklepu, przystanku, bramy wejściowej. Na jutro warto spróbować z pięcioma pojęciami z biologii: ułożyć z nich jedną, możliwie absurdalną historię i sprawdzić rano, ile z niej zostało.

Jak ułożyć własną mnemotechnikę?

Własną mnemotechnikę układa się w kilku krokach: najpierw trzeba zrozumieć materiał, potem dobrać haczyk do typu informacji.

1. Wypisz materiał do zapamiętania jako krótką listę pojęć, liczb albo kroków.
2. Wybierz haczyk dopasowany do typu informacji: dla kolejności elementów zdanie z pierwszych liter albo akronim, dla liczby słowo klucz z Głównego Systemu Pamięciowego, a dla dłuższej historii metoda łańcuchowa albo pałac pamięci.
3. Ułóż skojarzenie możliwie krótkie i, jeśli się da, absurdalne: dziwne obrazy trzymają się pamięci lepiej niż poprawne stylistycznie zdania.
4. Sprawdź się z pamięci od razu po ułożeniu, bez podglądania notatek.
5. Wróć do haczyka następnego ranka i sprawdź, czy sam się przypomina, zanim dodasz kolejny.

Kiedy mnemotechniki nie wystarczą?

Mnemotechniki nie wystarczą tam, gdzie materiał trzeba zrozumieć, a nie tylko odtworzyć w ustalonej kolejności. W przeglądzie dziesięciu technik uczenia się Dunlosky i inni (2013) ocenili metodę słowa-klucza, czyli mnemotechnikę obrazową, jako technikę o niskiej użyteczności. Testowanie się i rozłożone powtórki dostały w tym samym przeglądzie ocenę wysoką. Głównym problemem mnemotechniki jest płytkie kodowanie: zapamiętuje formę informacji, a nie jej znaczenie, a badania nad jej skutecznością prowadzi się głównie w laboratorium, na krótkim horyzoncie czasowym i na prostych zadaniach typu lista słów.

Mnemotechnika zawodzi w trzech sytuacjach: – materiał trzeba zrozumieć, a nie tylko wymienić w kolejności, na przykład dowód matematyczny albo przyczyny wydarzenia historycznego; – skojarzenie nie jest później powtarzane i wypada z głowy tak samo jak niepowtarzany fakt; – haczyk jest bardziej skomplikowany niż sam materiał, więc zapamiętywanie zamienia się w dodatkowe zadanie.

Dla mnie mnemotechnika to wieszak, nie szafa: świetnie trzyma pojedynczy fakt, ale zrozumienie całego tematu trzeba zbudować osobno, na przykład przez aktywne przypominanie, technikę ocenioną w tym samym przeglądzie wysoko.

Mnemotechniki a powtórki i fiszki

Mnemotechnika koduje informację, ale to powtórki w odstępach czasu utrwalają ją na dłużej. Skojarzenie samo w sobie nie zastępuje przypominania sobie faktu za tydzień i za miesiąc, dlatego najlepiej zapisać je od razu tam, gdzie i tak wracasz podczas nauki. Dobrym miejscem są fiszki z mnemotechniką na odwrocie: pytanie na przodzie, haczyk na odwrocie, tak żeby wracał przy każdej rundzie powtórek. Ile materiału ucieka bez takiej powtórki, pokazuje krzywa zapominania: po dniu i po tygodniu bez odświeżenia sam haczyk zwykle już nie wystarcza.

Jak zapamiętać liczby i daty?

Liczbę zamienia się na słowo na dwa sposoby: licząc litery kolejnych wyrazów zdania, tak jak przy liczbie Pi, albo dobierając słowo ze spółgłosek Głównego Systemu Pamięciowego. W zdaniu „Kto z woli i myśli zapragnie Pi spisać cyfry, ten zdoła” liczba liter w kolejnych słowach daje 3,1415926535. Krótsza wersja, „Żąć i orać w dzień zawzięcie”, mieści się w 3,14159.

W Głównym Systemie Pamięciowym każdej cyfrze odpowiada spółgłoska, a samogłoski są tylko wypełniaczem, który dobiera się dowolnie:

Liczbę 34 da się więc zamienić na spółgłoski m i r i ułożyć z nich słowo „mur”: dwie cyfry stają się jednym obrazem, łatwiejszym do zapamiętania niż sam ciąg cyfr.

Czy mnemotechniki działają u dzieci?

Tak, proste rymy i zdania z pierwszych liter działają już w szkole podstawowej. Zdania na kierunki świata, kolory tęczy czy przypadki gramatyczne to materiał wprost z lekcji polskiego, geografii i przyrody, a nie technika zarezerwowana dla starszych roczników.

Czym różni się pałac pamięci od metody łańcuchowej?

Łańcuch traci całą listę po zgubieniu jednego ogniwa, a pałac pamięci przypina informacje do osobnych, znanych miejsc, więc pojedyncza luka nie blokuje pozostałych.